Alles wat je op een computer bewaart, staat in bestanden: teksten, foto’s, muziek, programma’s. Een bestandsformaat is de afspraak over hoe de gegevens in zo’n bestand zijn geordend. Een programma moet dat formaat kennen om het bestand te kunnen openen. Een foto in JPEG-formaat is op een heel andere manier opgebouwd dan een tekstdocument of een spreadsheet.
De bestandsextensie
Aan het einde van een bestandsnaam staat meestal een extensie: een punt met een paar letters, zoals .docx, .jpg of .mp3. Aan die extensie ziet het besturingssysteem welk formaat het waarschijnlijk is en met welk programma het bestand moet openen. Windows verbergt bekende extensies standaard, maar je kunt ze in de Verkenner zichtbaar maken.
Het wijzigen van een extensie verandert niets aan de inhoud. Een foto wordt geen PDF door de naam aan te passen. Wil je echt een ander formaat, dan moet je het bestand converteren met een programma dat beide formaten kent. Veel formaten hebben daarnaast aan het begin van het bestand een vaste herkenningscode, zodat programma’s het formaat ook zonder extensie kunnen herkennen.
Open en gesloten formaten
Een open formaat heeft een openbare beschrijving die iedereen mag gebruiken. Voorbeelden zijn PDF, PNG, de OpenDocument-formaten en gewone tekstbestanden. Een gesloten of propriëtair formaat is eigendom van een bedrijf en niet of maar deels openbaar beschreven. Open formaten hebben als voordeel dat je bestanden ook over jaren nog met verschillende programma’s kunt openen. Dat maakt ze geschikt voor archivering.
Compressie
Veel formaten maken bestanden kleiner met compressie. Bij compressie zonder verlies, zoals bij PNG, FLAC en ZIP, kun je het origineel exact terughalen. Bij compressie met verlies, zoals bij JPEG en MP3, gooit het formaat informatie weg die je minder snel opmerkt. Dat levert veel kleinere bestanden op, maar bij elke nieuwe opslag kan de kwaliteit verder achteruitgaan.
Let op bij onbekende bestanden
Bestandsextensies worden ook misbruikt. Een bijlage met de naam factuur.pdf.exe lijkt een PDF als extensies verborgen zijn, maar is een programma. Open zulke bestanden niet. Zet extensies zichtbaar en wees extra voorzichtig met bijlagen van onbekende afzenders: dat is een veelgebruikte truc bij phishing en malware.